Senedi İttifak Nedir?

Osmanlı İmparatorluğu'nun 19. yüzyıla girişi, tarihin en derin otorite krizlerinden birine sahne oldu. 1806'da başlayan Rus Harbi ve 1807'deki Kabakçı Mustafa İsyanı, merkezi yönetimi çökertmişti. Bu süreçte taşradaki âyanlar (yerel güç sahipleri), devletin askeri ve mali boşluğunu doldurarak adeta bölgelerinin mutlak hakimi haline gelmişlerdi.

Büyük Kurultay: Meşveret-i Âmme

28 Temmuz 1808'de sadrazam olan Alemdar Mustafa Paşa, devletin birliğini ancak merkez ile taşranın el sıkışmasıyla sağlanabileceğini gördü. Bu amaçla 29 Eylül 1808'de İstanbul Kâğıthane'de düzenlenen 'Meşveret-i Âmme' toplantısına dönemin en güçlü hanedanları katıldı(Bürokrasinin ileri gelenleriyle Çapanoğlu Süleyman Bey, Sirozlu İsmâil Bey, Karaosmanoğlu Ömer Ağa ve Çirmen mutasarrıfı Mustafa Bey). Yapılan müzakereler sonucunda 7 Ekim 1808 tarihinde Türk tarihinin ilk anayasal belgesi olan Sened-i İttifak imzalandı.

Sened-i İttifak’tan Orijinal Kesitler ve Anlamları

Belge, hem hukuki hem de insani açıdan o dönem için devrim niteliğinde ifadeler barındırmaktadır:

Konu	Orijinal Metin	Sadeleştirilmiş Anlamı
Padişah Otoritesi	"...kutb-ı dâire-i devlet-i ebed-  müddet olmalarıyla..."	"...sonsuz ömürlü devlet dairesinin sarsılmaz merkezi olduğu için..."
Suçsuzluk Karinesi	"...cünhası cümle indinde gereği gibi ta’ayyün etmedikçe nefsâniyeten tekdîr olunmamasına..."	"...bir kişinin suçu herkesçe ispat edilip netleşmedikçe, kişisel öfke veya hırslarla cezalandırılmamasına..."
Halkın Korunması	"...her kim fukaraya zulm ü te’addi eder... ânın dahi te’dîb ü terbiyesine bi’l-ittihâd sa’y oluna."	"...her kim yoksul halka zulmeder ve eziyet ederse, onun cezalandırılması için hep birlikte çalışılacaktır."
Hükümdarın Sözü	"...harf-be-harf icra ve ifasına bi’n-nefs zât-ı hümâyûnum müte’ahhid olmağla..."	"...bu senedin her bir maddesinin harfi harfine uygulanmasına bizzat kendi şahsımla söz veririm."

Magna Carta ile Benzerlik ve Ayrılıklar

Sened-i İttifak, mutlak bir hükümdarın yetkilerini bir sözleşmeyle kısıtlaması bakımından 1215 İngiliz Magna Carta’sı ile büyük benzerlik taşır. Her iki belge de vergilendirmede adalet ve yargılamada kanunilik prensiplerini tarihe not düşmüştür. Ancak temel fark şudur: Magna Carta baronların krala karşı aşağıdan yukarıya bir baskısının ürünüdür; Sened-i İttifak ise merkezi bürokrasinin devletin dağılmasını önlemek için yukarıdan aşağıya kurguladığı bir uzlaşma girişimidir.

Yarım Kalan Bir Hikâye

Anlaşmanın mimarı Alemdar Mustafa Paşa, imzadan sadece beş hafta sonra, 15-16 Kasım 1808'de bir yeniçeri ayaklanmasında hayatını kaybetti. Bu trajik olayla senet sahipsiz kalmış ve uygulama alanı bulamamıştır. II. Mahmud daha sonra merkeziyetçiliği yeniden kursa da, Sened-i İttifak "padişahın yetkileri hukukla sınırlanabilir" fikrini Osmanlı siyasetine kazandıran ilk büyük adım olarak tarihteki yerini almıştır.

---

📚 Kaynakça

• Akyıldız, A. (1998). "Sened-i İttifak’ın İlk Tam Metni". İslâm Araştırmaları Dergisi, sayı 2, ss. 209-222.
• Akyıldız, A. (2009). "Sened-i İttifak". TDV İslâm Ansiklopedisi.
• Arslan, Z. (2013). "Sened-i İttifak’ın Ortaya Çıkışı ve İnsan Hakları Bakımından Değerlendirilmesi". The Journal of Academic Social Science Studies (JASSS), Cilt 6, Sayı 8, ss. 77-91.
• Başcı, G. (2021). "1808 Sened-i İttifak ve 1839 Tanzimat Fermanının 1215 Magna Carta ile Anayasacılık ve İnsan Hakları Açısından Karşılaştırılması". Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 46, ss. 227-242.
• İnalcık, H. (1964). "Sened-i İttifak ve Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu". Belleten, Cilt 28, Sayı 112, ss. 603-622.
• Pamir, A. (2004). "Osmanlı Egemenlik Anlayışında Sened-i İttifak’ın Yeri". Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 53, Sayı 2, ss. 61-82.
• TBMM. (2023). Osmanlı’dan Günümüze Türk Anayasa Metinleri. TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı Yayınları, Ankara.